Basílica de San Vicente Ferrer

Vanaf de Mercado de Colón kun je de kerktorens al boven de appartementen uit zien steken. De Basílica de San Vicente Ferrer is een relatief jonge kerk die toch een belangrijke plek ingenomen heeft in Valencia. Het is een gebouw vol verwijzingen naar zowel de heilige waaraan de kerk toegewijd is, als aan de monnikenorde die hem liet bouwen.

Het hoofdkwartier van de Dominicanen

Net zoals de Basílica del Sagrado Corazón de Jesús, is deze kerk nauw verwant aan een kerkelijke orde. De kerk en het bijhorende klooster zijn namelijk het hoofdkwartier van de Dominicanen. Deze monnikenorde werd in de middeleeuwen opgericht door de Spaanse Domingo de Guzmán en werd bekend vanwege hun grote ijver om het christendom te verspreiden en te verdedigen. In Valencia waren de Dominicanen van 1239 tot 1835 gevestigd in het Convento de Santo Domingo, maar toen werd het gebouw in beslag genomen. Tegenwoordig is er daar een militair hoofdkwartier.

Valencia en Vicente Ferrer

Begin de 20e eeuw mochten de Dominicanen eindelijk weer een nieuw hoofdkwartier bouwen. Precies in die periode werd het nieuwe district Eixample gebouwd tussenin het centrum en Ruzafa en daar was een kerk nodig. In 1906 begon de bouw, die in totaal zo’n vijftien jaar lang duurde. Na zeven jaar was het klooster klaar en konden de Dominicanen eindelijk verhuizen, en in het tiende bouwjaar kon de kerk in gebruik worden genomen (ondanks dat die nog niet helemaal af was). 

Het zou tot 1921 duren voordat de kerk voltooid was. Het heiligdom werd toegewijd aan San Vicente Ferrer. Deze Dominicaanse monnik werd in 1350 geboren in Valencia en is tegenwoordig één van de belangrijkste beschermheiligen van de stad Valencia. Daarmee was hij een voordehandliggende keuze voor de toewijding van de nieuwe kerk. 

De heilige overleed in 1419 in het Franse Vannes, maar niet voordat hij een boodschap aan de Valencianen had laten opstellen: “Ondanks dat ik niet langer in deze wereld kan blijven, zal ik altijd een zoon van Valencia zijn. Mogen ze in alle rust leven, want ze zullen nooit mijn bescherming missen.” Het lichaam van Vicente ligt nog steeds begraven in Vannes, maar de Basílica heeft een kleine relikwie van hem.

Een gewelddadige periode

Helaas konden de Dominicanen niet heel lang genieten van hun nieuwe hoofdkwartier. In 1936 brak de Spaanse Burgeroorlog uit, waarin onder andere religie een grote verdelende factor was. Extremisten plunderden de kerk en stichtten een grote brand waarbij er enorm veel schade aangericht werd. Daarna nam de antifascistische groep Frente Popular tijdelijk het gebouw over als vergaderplek en daarna werd er een magazijn in gehuisvest. In de jaren 50 vonden er renovatie- en reparatiewerkzaamheden plaats om het weer een mooie kerk te maken. Paus Pius XII verklaarde het gebouw in 1951 tot basiliek.

Architectuur en kunst

Op het eerste gezicht ziet de Basílica de San Vicente Ferrer er misschien ouder uit dan hij daadwerkelijk is. Dit komt doordat de kerk is gebouwd in de neogotische stijl, een moderne nabootsing van de middeleeuwse gotische bouwstijl. Zelfs de twee torens, waarvan veel mensen zeggen dat het ze doet denken aan de Sagrada Família in Barcelona, heeft een middeleeuwse inspiratie. Ze zijn namelijk gebaseerd op de torens van de kathedraal van Burgos in het noorden van Spanje, gebouwd in de vijftiende eeuw.

Van wie is deze kerk?

Van de Dominicanen, en dat wordt goed duidelijk gemaakt! In het timpaan, de driehoekige vorm boven de deur, van de centrale ingang is het kruis van de Dominicanen te vinden. Net daarboven, in een soort stenen lijst, hangt datzelfde kruis nog een keer, maar deze keer bedekt met een schild met daarop een hond met een fakkel. Dat is een teken van Santo Domingo de Guzmán, de stichter van de Dominicaanse monnikenorde. Een standbeeld van Santo Domingo zelf is terug te vinden tussen de linker- en de hoofdingang.

Maar het is natuurlijk ook de kerk van San Vicente Ferrer! Op de bovendorpel van de hoofdingang kun je de woorden Timite Deum et date illi honorem lezen, oftewel ‘Vrees God en geef hem eer’. Deze zin komt uit een hoofdstuk van de Bijbel waarin gewaarschuwd wordt voor het einde van de wereld. Vicente Ferrer reisde door heel Europa om te waarschuwen dat de apocalyps eraan kwam en gebruikte deze korte zin zo vaak dat het zijn lijfspreuk werd.

Tegels, ramen en beelden

Zodra je de kerk instapt, kom je eerst in een klein portaal uit. Tussen de rechter- en hoofdingang hangt in dit portaal een tableau van kleine keramische tegeltjes. Daarop staat het leven en de wonderen van San Vicente Ferrer afgebeeld. Elk tegeltje heeft een gedicht in het Valenciaans dat beschrijft wat er gebeurt.

Na het portaal loop je de kerk zelf in. Bovenin het middenschip zijn aan beide kanten een serie glas-in-loodramen te bewonderen waarop opnieuw belangrijke scènes uit Vicente’s leven terugkomen. Ook zijn er aan beide kanten verschillende kapelletjes, waarvan er een aantal best interessant zijn.

Zo is er aan de linkerzijde onder andere een Zwarte Madonna terug te vinden. Dit zijn relatief zeldzame afbeeldingen van de Maagd Maria en het Jezus met een donkere, soms zelfs zwarte huid. In dit geval is het een replica van één van de beroemdste Maria-beelden van Catalonië: de Mare de Déu de Montserrat.

In de volgende kapel staat een beeld van San Martín de Porres. Deze Peruaan voegde zich op twaalfjarige leeftijd bij de Dominicanen en kwam bekend te staan om zijn enthousiaste zorg voor de armen en de zieken. Hij werd nooit priester en deed dus vaak nederig werk. Vandaar dat hij afgebeeld wordt met een bezem. Hij werd de eerste persoon ooit van gemengd ras en gedeeltelijk Afro-Amerikaanse afkomst die heilig verklaard werd.

Aan de overkant zijn onder andere kapelletjes terug te vinden die toegewijd zijn aan twee bekende Dominicanen. Eén hiervan is Sint Thomas Aquinas, een wereldberoemde Dominicaanse filosoof en theoloog. De andere is San Luís Bertrán, een Valenciaanse Dominicaan die bekend werd als de belangrijkste zendeling in onder andere Colombia.

De kruising

Na het middenschip kom je aan bij de kruising van de kerk. De kerk steekt aan beide kanten een stukje uit voorbij het middenschip. Zowel links als rechts zie je beelden van de stichter van de Dominicanen, Santo Domingo de Guzmán. Links knielt hij bij Maria en Jezus, met een rozenkrans in de hand. Hij zou die hebben gepopulariseerd. Aan de rechterkant van de kruising staat hij alleen. Rechts van het altaar voor dat beeld ligt een zwarte steen in de vloer. Hieronder liggen drie Dominicanen begraven die tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) gedood zijn vanwege hun geloof.

Maar even terug naar het midden van de kruising. Als je omhoog kijkt, zie je de prachtige koepel van deze kerk. Wat opvalt is dat de glas-in-loodramen van de koepel veel simpeler zijn dan die van de rest van de kerk. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog raakten deze namelijk zwaar beschadigd en daarom werden ze later vervangen met deze simpele maar kleurrijke patronen. Ietsje lager kun je vier enorme beelden van wel vijf meter hoog op je neer zien kijken. Dit zijn de vier Dominicaanse pausen uit het verleden.

Ook staat hier de preekstoel. De trap naar de preekstoel heeft een marmeren leuning waarop de mooiste variant van het Dominicaanse wapenschild terug te vinden is. Daarop staat opnieuw het kruis, in zwart en wit, met daarboven een ster die Santo Domingo voorstelt. Ook staat het Dominicaanse motto erbij in het Latijn: laudare, benedicere, praedicare, oftewel ‘loven, zegenen, prediken’.  

Terug naar San Vicente Ferrer

Het koor is relatief simpel, vergeleken met andere Valenciaanse kerken. Het draait allemaal om het altaar en, achterin het koor, om het beeld van San Vicente Ferrer. Dit beeld laat hem zien in zijn karakteristieke pose, met de vinger van zijn rechterhand waarschuwend in de lucht. De Valencianen noemen Vicente Ferrer weleens liefkozend el del didet, “die van het vingertje”. 

Het lichaam van San Vicente Ferrer ligt begraven in Vannes in Frankrijk, waar hij overleed in 1419. Maar als je de rondgang van het koor doorloopt, achter het beeld van San Vicente Ferrer langs, kun je toch iets van hem terugvinden. Precies achter het beeld, op ooghoogte, hangt een klein stukje bot van hem in een rond gouden lijstje. Deze relikwie heeft de verklaring tot basiliek mogelijk gemaakt (een relikwie is namelijk een vereiste hiervoor).