Valenciaanse gotiek

De gotiek was een wijdverspreide bouwstijl in middeleeuws Europa. Maar als je langs de Valenciaanse kathedraal of stadspoorten loopt, zien die er toch veel anders uit dan je misschien gewend bent. Geen torenhoge kerken, geen grote ramen, maar vooral brede, lage gebouwen met kleine ramen en grove torens. Dit is Valenciaanse gotiek! Maar wat betekent dat eigenlijk?

Gotiek van begin tot eind

De gotische bouwstijl werd geïntroduceerd in 1238, vlak nadat koning Jaime de stad veroverde op de Moren. Dat was wel een simpele variant, zoals je kunt zien in de twee oudste kerken van Valencia. Zowel de Iglesia de San Juan del Hospital als de Porta de l’Almoina van de kathedraal van Valencia stammen uit deze periode. De Valencianen gaven al snel hun eigen draai aan deze middeleeuwse bouwstijl: Valenciaanse gotiek!

De Valenciaanse Gouden Eeuw

Tussen 1400 en 1500 ging het Valencia voor de wind. De stad was in die periode de culturele en economische hoofdstad van de Kroon van Aragon, een middeleeuws rijk dat zich uitstrekte van Spanje tot het zuiden van Italië. En dat er veel geld verdiend werd, kun je zien aan de prachtige gebouwen die stammen uit deze eeuw. 

Het hoogtepunt hiervan kwam aan het einde van de eeuw. De spectaculaire zijdebeurs van Valencia, de Lonja de la Seda, staat nog steeds symbool voor de rijkdom en macht van Valencia in deze periode! Niet voor niets is het gebouw verklaard tot UNESCO Werelderfgoed.

Een verborgen verleden

Vanaf 1500 begon de Renaissance en werden er weinig nieuwe gebouwen meer neergezet in de Valenciaanse gotische stijl. Toen tijdens de hieropvolgende eeuwen barokke en neoklassieke bouwstijlen de hoofdtoon begonnen te voeren, vonden de Valenciaanse architecten dat de ouderwetse, middeleeuwse gotiek een makeover verdiende. 

Vooral kerken kregen het te verduren. De kenmerkende puntvormige gewelven van de kerken werden verstopt achter verlaagde plafonds met ronde bogen, geheel volgens de nieuwe mode. Ook werden de grote stenen van de bouwwerken afgedekt met pleisterwerk, wat er moderner uitzag. Ten slotte werden oude ingangen met puntvormige deuren afgedekt of zelfs volledig vervangen. 

Kortom: veel gebouwen die prachtige voorbeelden van Valenciaanse gotiek hadden kunnen zijn, verloren hun kenmerkende elementen. Dat neemt niet weg dat ze alsnog prachtig kunnen zijn, zoals de beroemde Iglesia de San Nicolás! In andere kerken, zoals Santa Catalina, is de makeover later teruggedraaid. In de kathedraal is dat deels gedaan. De zone van het altaar en de kapelletjes aan de zijkant volgen de modernere bouwstijlen, terwijl de rest van de kerk weer gotisch is!

Wat maakt Valenciaanse gotiek anders dan ‘normale’ gotiek?

Terwijl de gotische architecten van de rest van Europa hun gebouwen hoger en hoger probeerden te maken, deden Valenciaanse bouwmeesters het tegenovergestelde. Ouderwetse, van oorsprong Romeinse proporties bleven hier in de mode. Dit zorgde voor relatief lage plafonds en brede gebouwen. Ook vermeden de Valencianen de grote ramen die zo karakteristiek zijn in middeleeuwse kerken in Noord-Europa. 

Dit had mogelijk te maken met het klimaat: dikke muren en kleine ramen hielden de hitte beter tegen. Ook waren er geen steile puntdaken nodig om sneeuw of regenwater van de daken af te laten vallen. Het kan ook zijn dat er wat invloeden van de Moren achtergebleven waren, die hun gebouwen doorgaans ook niet zo hoog maakten.

In de praktijk leken Valenciaans-gotische gebouwen dus meer op gebouwen uit de vroege middeleeuwen, dan die van de late middeleeuwen. Dit is ook een verklaring voor hoe gemakkelijk veel gotische kerken in Valencia een barokke of neoklassieke transformatie kregen. De Romeinse proporties die in deze stijlen opnieuw populair werden, waren al aanwezig in Valenciaanse kerken!

Is Valenciaanse gotiek dan wel echt gotisch?

Ja, want de Valencianen gebruikten wel typisch gotische elementen! Het makkelijkst te herkennen zijn de puntbogen van deuren, ramen en gewelven. In de laatste fase van de gotische periode veranderden deze naar vlamvormige puntbogen, zoals boven de ramen en ingangen van de Lonja de la Seda. Als je gotische gebouwen binnenstapt, zie je daarnaast over de gewelven ver boven je hoofd stenen ribben lopen, die vaak prachtig versierd zijn.

Een ander typisch gotisch element is maaswerk: stenen lijnvormen die over ramen of muren geplaatst werden ter decoratie. Normaal maaswerk kun je in Valencia terugvinden in de ramen van de Lonja de la Seda en het roosvenster boven de Puerta de los Apóstoles van de kathedraal van Valencia. Blind maaswerk (met een blinde muur tussen de lijnen, in plaats van glas) zie je bovenin de Micalet klokkentoren van de kathedraal, bij de Torres de Serranos en boven de ingangen van de Lonja de la Seda.

Burgerlijke Valenciaanse gotiek

Verdedigingswerken

De stadsmuur van Valencia werd gebouwd in de 14e eeuw en omheinde het volledige gebied van het oude stadscentrum. De muur en torens waren boven alles functioneel, maar een aantal stadspoorten kreeg meer aandacht van de bouwmeesters. Het mooiste voorbeeld hiervan is de Torres de Serranos. Aan de buitenkant, tussen de twee torens en boven de ingang, zie je het blinde maaswerk dat zo kenmerkend is voor de Valenciaanse gotiek. Ook zijn de gewelven van de verdiepingen van beide torens aan de binnenkant versierd met prachtige ribben.

Schuren en loodsen

Maar liefst twee middeleeuwse opslagruimtes hebben de eeuwen overleefd tot vandaag de dag. Beide zijn tegenwoordig tentoonstellingsruimtes. De Almudín is de middeleeuwse graanschuur. Aan de binnenkant kun je, naast de exposities, ook nog muurschilderingen uit de middeleeuwen terugvinden. De Atarazanas waren een onderdeel van de middeleeuwse haven. Hier werd gewerkt aan de handelsschepen.

Lonja de la Seda

De prachtige zijdebeurs werd gebouwd op het toppunt van de Gouden Eeuw van Valencia, aan het einde van de middeleeuwen. Je kunt hier dus alle typische elementen van de Valenciaanse gotiek terugvinden: vlamvormige puntbogen boven ramen en deuren, het blinde maaswerk rondom de belangrijkste deuren, relatief lage plafonds zonder uitgesproken puntdak, en een breed profiel (ondanks dat het gebouw toch best hoog is).

Een uniek element in de Lonja de la Seda vind je in de grootste hal: spiraalvormige pilaren! Dit is iets wat je nergens anders in Valencia-stad tegenkomt en was een staaltje van vakmanschap voor de middeleeuwse steenhouwers. In de wijdere regio zijn er drie andere gebouwen die dit type pilaren hebben: de kathedraal van Orihuela, de Santiago-kerk van Villena en de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Utiel.

De Valenciaanse meesters van de gotiek

Het bouwen van grote projecten zoals kerken duurde vaak erg lang, soms zelfs meerdere generaties! Daarom veranderde men regelmatig van architect, of zoals ze in de middeleeuwen genoemd werden, 'werkmeester' of ‘steenhouwmeester’.

Zo werd er in de bloeitijd van de Valenciaanse gotiek onder andere door Andreu Julià, Pere Balaguer, Francesc Baldomar en Pere Compte aan de kathedraal gewerkt. Balaguer was daarnaast ook de ontwerper van de Torres de Serranos en de kerk van Santa Catalina. Baldomar en Compte werkten samen aan de Lonja de la Seda.

Pere Compte is de beroemdste architect van deze periode. Hij was ruim vijftig jaar lang actief. Hij bouwde onder andere een uitbreiding van de kathedraal waarmee de Micalet verbonden werd met het kerkgebouw zelf (eerder stond de klokkentoren los van de kerk). Ook werkte hij aan de Torres de Quart. Het project waarmee hij de laatste jaren van zijn leven bezig was, was de Lonja de la Seda, tegenwoordig werelderfgoed van UNESCO. Een uitmuntende nalatenschap dus!

Wist je dat…

…de Valencianen ook andere bouwstijlen (door)ontwikkeld hebben? Het Valenciaans modernisme is hier een prachtig voorbeeld van!

Tip!

Wil je meer weten over middeleeuws Valencia, haar gebouwen en haar inwoners? Ga dan mee met onze stadswandeling door het historisch centrum!